CHIMPANSEES

Het Financieele Dagblad 1986

In 1982 verscheen een opmerkelijk boek van Frans de Waal: Chimpansee-politiek. Mede door de titel heeft dit werk niet meteen de aandacht op zich gevestigd als een nieuw standaardwerk in de management en literatuur. De ondertitel: "macht en seks bij mensapen" heeft daar evenmin toe bijgedragen.

Toch gaat het hier om een belangrijk onderzoek dat het denken over het bestuur van ondernemingen zeer verheldert.

Opvolgingsvragen, besluitvormingsmechanismen en gebeurtenissen rond machtswisselingen worden beter zichtbaar gemaakt, dan in een onderneming ooit mogelijk was geweest.


"IK DACHT, WE MOESTEN ELKAAR WEER EENS ZIEN...."

Enkele jaren geleden kwam een van de collega's uit onze maatschap eens onverwacht op een maandagmiddag "even" bij mij zitten. Zo maar. Hij deed dat eigenlijk nooit. Ik had wel andere zo-maar-'ns-even-contacten, maar niet met hem. Een week later bleek hij in de maatschapsvergadering met een voorstel te komen, waarbij mijn steun niet onwelkom was, ja zelfs cruciaal. Als floating vote kon ik het voorstel maken of breken.

Je hebt een soort gelijk verschijnsel wel eens meegemaakt. Personen die op een niet geheel natuurlijke wijze plotseling uw pad kruisen, quasi achteloos en toevallig, terwijl dan later blijkt dat deze ontmoeting een duidelijke funktie had. Hoewel dat laatste ook niet altijd even opgelegd hoeft te zijn. Soms maakt het onderdeel uit van scherp gepland, berekend gedrag, maar het kan ook intuitief, spontaan of inderdaad achteloos zijn.Je kent vast ook bij jezelf momenten dat je ineens dacht, ik moet Henk maar weer eens zien, en voordat je het weet heb je hem al gebeld, zonder dat je precies kan uitleggen waarom je het nu doet.


BURGERS DIERENPARK, 21 JUNI 1976, 14.35 UUR

"Yeroen zit in zijn eentje onder een schuine boomstam en kijkt aarzelend op als Luit daar met veel vertoon en luid loeiend in klimt. Op enige meters boven zijn rivaal aangekomen slaat Luit krachtig ritmisch tegen het hout. Tot slot maakt hij een reuzensprong en komt vlak naast Yeroen op de grond. Luit geeft hem een dreunende klap en rent onmiddellijk weg. Yeroen barst in oorverdovend gekrijs uit, rent naar een groep met o.a. Gorilla, Krom, Spin, Dandy en Henny en omarmt hen een voor een. Er breekt een ware heksenketel los, waaraan vrijwel alle apen meedoen. Geruggesteund door een groep loeiende, schreeuwende en blaffende mede-standers komt Yeroen op zijn uitdager af...."

Deze spannende passage uit het boek van Frans de Waal slaat op een poging van de chimpansee Luit om de leider van de apenkolonie in het Burgers Dierenpark Yeroen naar de kroon te steken. Het is een klein, maar cruciaal onderdeel uit een lange reeks van observaties die door ethologen van de universiteit van Utrecht is en wordt uitgevoerd.

Het meest opvallende in de beschrijving van dit moment van de machtsstrijd is dat de leider Yeroen, uitdager Luit niet meteen een klap teruggeeft, maar eerst vijf "gewone" apen een voor een omarmt, en dan pas op Luit afgaat. Alsof hij zich er eerst van vergewist of hij de steun en sympathie van zijn kolonie nog heeft.

Overigens blijkt bij nadere analyse van het verslag de uitdager Luit voor zijn aanval eenzelfde "ronde" gemaakt te hebben. "Eerst is hij naar Franje gelopen om haar te vlooien en even met haar zoon Fons te stoeien. Daarna is hij Spin gaan vlooien, vervolgens Gorilla en toen ook nog Puist."


GEFELICITEERD MET JE BENOEMING!

Veel pas benoemde direkteuren van werkmaatschappijen, divisies, leden van Raden van Bestuur, of voorzitters van Raden van Commissarissen, zullen na hun eerste gevoel van trots en tevredenheid, geconfronteerd zijn met een beklemmend gevoel van: hoe nu verder?

Managers die niet zijn voortgekomen uit het eigen bedrijf hebben dit gevoel vaak zeer sterk: op wie kunnen ze wel bouwen en op wie niet. Maar ook eigen-kweek topfunktionarissen worstelen met dit soort problemen. Vooral na omstreden benoemingen is niet geheel duidelijk hoe de gepasseerde concurrenten voor de funktie, zich na de benoeming zullen opstellen. Een succesvol manager is niet alleen het produkt van wijze besluiten, maar ook van construktieve coalities.

Indien u onder, boven en naast u kijkt zult u allerlei vormen van steun zoeken ontdekken nadat u eenmaal het verhaal van Yeroen en Luit kent.

U ziet managers die zich trachten te handhaven door vooral op de staf te leunen; anderen die met name contact zoeken onder het niveau dat zijzelf direkt leiden; weer anderen zoeken steun bij de Raad van Bestuur en er zijn er ook die in de ondernemingsraad een toeverlaat hebben gevonden. Maar er zijn nog meer types, en daarmee coalities mogelijk: coalities met financiers, klanten, branche-verenigingen, of de voorzitter van de Raad van Commissarissen.


HAALBAARHEID

Wij als organisatie-adviseurs mogen het heel vaak horen, maar u zult het argument ook in eigen kring vaak gehoord hebben: "Dat is op zich een goed voorstel, maar het lijkt me niet haalbaar...". Waar haalbaarheid in het geding is, is sprake van coalities. Niet haalbaar betekent dat een aantal sleutelfunktionarissen er belang bij hebben dat iets niet doorgaat. En de steun van deze funktionarissen kan doorslaggevend zijn bij een volgend belangrijker besluit. Een directie wenst zo weinig mogelijk krediet bij haar topmedewerkers op te nemen, teneinde maximaal krediet te kunnen vragen bij de echt wezenlijke beslissingen. Haalbaarheidsvraagstukken illustreren de onmacht van de top en de macht van de sub-top. Eenmaal op het spoor van dit soort processen gezet, wordt ineens veel duidelijker waarom sommige besluiten wel en sommige (nog) niet worden genomen.

Frans de Waal,
Chimpansee-politiek,
Amsterdam 1982